Nước Mỹ từng thử xây dựng một làng "xã hội chủ nghĩa”: Thí nghiệm táo bạo cách đây 200 năm.

Ít ai biết rằng, gần 200 năm trước, ngay trên đất Mỹ đã từng diễn ra một trong những thí nghiệm xã hội chủ nghĩa nổi tiếng nhất lịch sử.

Đó là cộng đồng New Harmony, được thành lập năm 1825 bởi nhà cải cách xã hội người Anh Robert Owen.

1. Một giấc mơ về xã hội không có nghèo đói

Robert Owen không phải là một chính trị gia hay nhà cách mạng. Ông là một doanh nhân giàu có, thành công trong ngành dệt may ở Anh.

Khác với nhiều chủ xưởng thời bấy giờ, Owen tin rằng con người trở nên tốt hay xấu chủ yếu do môi trường sống. Nếu được giáo dục tốt, sống trong một cộng đồng bình đẳng và hợp tác thay vì cạnh tranh, con người sẽ phát huy những phẩm chất tốt đẹp nhất.

Mang theo niềm tin đó đến nước Mỹ, Owen đã mua toàn bộ thị trấn New Harmony với số tiền khoảng 150.000 USD thời đó và quyết tâm biến nơi đây thành mô hình xã hội lý tưởng. Số tiền này là cực kỳ lớn thời bấy giờ (năm 1819 nước Mỹ mua 170.000 km2 đất từ Tây Ban Nha chỉ có 5 triệu usd)

2. Cuộc sống trong “làng xã hội chủ nghĩa”

Ý tưởng của Owen khá đơn giản nhưng rất táo bạo:

- Đất đai và nhiều tài sản được sử dụng chung.

- Mọi người cùng lao động và cùng hưởng thành quả.

- Giáo dục được coi là quyền của tất cả mọi người.

- Trẻ em được học tập miễn phí.

- Phụ nữ có nhiều quyền hơn so với mặt bằng xã hội lúc bấy giờ.

- Khoa học, văn hóa và nghệ thuật được khuyến khích phát triển.

Thông điệp của Owen nhanh chóng thu hút hàng trăm người từ khắp nước Mỹ, trong đó có giáo viên, bác sĩ, nhà khoa học, thợ thủ công và cả những người chỉ đơn giản muốn tìm kiếm một cuộc sống mới.

3. Vì sao thất bại?

Ban đầu, New Harmony được kỳ vọng sẽ trở thành hình mẫu cho cả nước Mỹ. Tuy nhiên, chỉ sau khoảng hai năm, dự án bắt đầu sụp đổ.

Nguyên nhân đến từ nhiều phía.

Thứ nhất, cộng đồng quy tụ những người có lý tưởng rất khác nhau. Có người muốn cống hiến, nhưng cũng có người chỉ mong được hưởng lợi từ tài sản chung.

Thứ hai, Owen tin tưởng quá nhiều vào sự tự giác của con người. Khi thiếu một cơ chế quản lý và phân chia trách nhiệm rõ ràng, các mâu thuẫn về công việc và quyền lợi nhanh chóng xuất hiện.

Thứ ba, năng suất lao động không đủ để duy trì hoạt động của cộng đồng, trong khi chi phí vận hành ngày càng lớn.

Đến năm 1826, mô hình cộng đồng do Owen trực tiếp điều hành gần như tan rã. Đến khoảng 1827, thí nghiệm được xem là kết thúc hoàn toàn.